تاریخ انتشار خبر: 05 مرداد 1392 - ساعت 06:58:00
معرفت شناسی و هرمنوتیک از منظری عرفانی

معرفت شناسی و هرمنوتیک از منظری عرفانی

اثر حاضر با عنوان «معرفت­ شناسی و هرمنوتیک از منظر عرفانی»، به ترجمه فصول چهارم و پنجم کتاب «طریق عرفانی معرفت: متافیزیک خیال ابن­عربی» می­پردازد. این دو فصل که در عنوان کتاب نیز دیده می­شود، به معرفت­شناسی و هرمنوتیک از منظر ابن­ عربی می­پردازد.

دور از نظر نیست که ابن­ عربی را بتوان بزرگ­ترین و تأثیرگذارترین عارف اسلامی دانست که از گذشته تا به امروز در محافل علمی و معرفتی شرق و غرب مورد اعتنا بوده است. تأثیر او بر فلسفه و عرفان اسلامی در ایران بر همه محققین آشکار است، اما در جهان کنونی شاید بتوان تأثیر او در غرب را بیش از ایران دانست. همه ساله همایش­های متعددی در ابعاد مختلف عرفانی، فلسفی، کلامی و ...  شخصیت او در کشورهای اروپایی و امریکایی به چشم می­خورد. جامعه ابن­ عربی[1] در انگلیس و امریکا به بررسی منش نظری او می­پردازد و مدرسه بشارا در اسکاتلند همه‌ساله پذیرای افرادی است که در یک جمع دوستانه به یادگیری عرفان نظری و عملی می­پردازند.

 

پروفسور ویلیام چیتیک برجسته­ ترین ابن­ عربی شناس کنونی است که دکتری خود را در ادبیات فارسی از دانشگاه تهران اخذ کرده است. او نه تنها در همایش­های بین­المللی عرفان اسلامی چهره درجه نخست به­حساب می­آید، بلکه موجب شگفتی و آفرین فیلسوف شرق استاد سید جلال الدین آشتیانی نیز بوده است. ابن­ عربی پژوه­ برجسته، دکتر قاسم کاکایی کتب او را، مخصوصاً کتاب طریقت صوفیانه معرفت و تجلی خدا، سطر به سطر خوانده است. او از نزدیک پذیرای چیتیک بوده و مجذوب ابعاد شخصیت اخلاقی و مراتب علم و فضل ایشان شده است. ایشان درباره پروفسور چیتیک می­گوید: «وی مسائل و معضلات فکری امروز دنیا را بهتر می­شناسد. یعنی می­تواند از ابن­عربی پرسش­هایی را بپرسد که متفکران امروز بیشتر با آن مواجهند، و در نتیجه، می­تواند از ابن­عربی پاسخ­های کارسازتر و کارآمدتری بگیرد.» (عوالم خیال، یازده) البته بعضی اساتید فلسفه و عرفان در ایران نوع نگرش چیتیک را به عرفان، غربی می­دانند که سازگار با مکتب ابن­ عربی در ایران نیست. مسأله محوری چیتیک در رویکرد به ابن­عربی «خیال» است که در دو کتاب اصلی او یعنی «عوالم خیال» و «طریق عرفانی معرفت: متافیزیک خیال ابن­عربی» کاملاً برجسته است. عنصر خیال نقش برجسته­ای در تفکر مغرب زمین دارد.

 

اثر حاضر با عنوان «معرفت­ شناسی و هرمنوتیک از منظر عرفانی»، به ترجمه فصول چهارم و پنجم کتاب «طریق عرفانی معرفت: متافیزیک خیال ابن­عربی» می­پردازد. این دو فصل که در عنوان کتاب نیز دیده می­شود، به معرفت­شناسی و هرمنوتیک از منظر ابن­ عربی می­پردازد که مناسب با رویکرد گروه معرفت­شناسی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی است و به­کوشش پیروز فطورچی ترجمه شده است.

 

اصل کتاب که به زبان انگلیسی است حاصل سال­های تلاش پروفسور چیتیک در مطالعه کتاب وزین و سترگ فتوحات مکیه و فیش­برداری از آن است. این کتاب سعی کرده بیشتر به دسته­بندی معارف ابن­عربی در فتوحات مکیه بپردازد و آن را در شش بخش کلیات، الهیات، وجودشناسی، معرفت­شناسی، هرمنوتیک (تأویل) و رستگارشناسی مرتب کند. این اثر به­طور کامل در سال 89 توسط دکتر مهدی نجفی افرا ترجمه شده است. در هر دو ترجمه تلاش شده که ارجاعات به کتب ابن­عربی، به­ویژه کتاب فتوحات مکیه، که بخش اعظمی از کتاب را شامل می­شود، از روی متن عربی باشد. در ترجمه حاضر از این کتاب دقت و واژه­گزینی بهتری انجام شده است و از ویرایش و طبعی نکوتر برخوردار است.

 

پروفسور چیتیک در عنوان این­ اثر، به دو مسأله بنیادی در عرفان ابن­عربی اشاره می­کند که یکی طریق «معرفت» عرفانی و دیگری متافیزیک «خیال» است. به نظر او «برخلاف غالب اهل عرفان، که بر عشق، بیش از معرفت تأکید می­کنند ... رویکرد ابن­عربی درباره خداوند اساساً از طریق کسب معرفت درباره اوست.» (18) او که کتاب مشابه این عنوان درباره مولانا نوشته به عنوان طریق عرفانی عشق توجه دارد[2]. البته ابن­عربی در قاموس عرفانی خود به کلمه عشق روی خوشی نشان نمی­دهد و آن را افراط در محبت می­نامد. او به تأسی از کتاب خدا و احادیث به واژه محبت علاقه نشان می­دهد.

 

چیتیک در بخش نخست اثر حاضر به معرفت­شناسی در عرفان ابن­عربی می­پردازد. در ابتدای فصل اول این بخش با آوردن آیات و روایاتی در باب اهمیت علم و معرفت در اسلام سخن­پراکنی می­کند. به گفته او اسلام­آوری تنها با معرفت انسان به توحید و ادای کلمه توحید آغاز می­شود. او با مقایسه ابن­عربی با فلاسفه و متکلمین جامعیت او را در کشف، نقل و عقل نشان می­دهد. علم در نزد ابن­عربی حتی بر معرفت نیز پیشی دارد. او دوست دارد که او را عالم بالله به­جای عارف خطاب کنند. به نظر او در معنای واژه «علم» که دومفعولی است، چیزی نهاده شده که کامل­تر از «عرف» تک مفعولی است. عالم بالله توانایی آن را دارد که هم به خود و هم به پروردگار خود علم داشته باشد و خداوند این واژه را در مورد علم خود، انبیاء و فرشتگان در قرآن ملحوظ داشته است[3]. نویسنده فصل دوم این بخش را به طریق اکتساب معرفت می­پردازد که از تفکر عقلانی آغاز شده و تا کشف و شهود ادامه می­یابد. او در ابتدای این فصل به تقسیم ساده و نه­چندان دقیقی در این باب اشاره می­کند. در نظر او نحوه معرفتی که نفس از راه تفکر حاصل می­کند، «عقل» و هنگامی­که از خداوند اخذ می­کند، «قلب» نامیده می­شود. فکر در نظر ابن­عربی همواره در معرض خطاست، زیرا صاحب فکر نمی­داند که آنچه برای خود با نظر فکری به­دست آورده صواب است یا خطا؟ به نظر او فکر پذیرای درستی و نادرستی است. اگر صاحب فکر بخواهد که بهره بیشتری از صواب و درستی را داشته باشد، آن­­گونه که در قرآن آمده، باید تنها آن را در عبرت­آموزی بکار گیرد که مرتبه متوسطی است (59). به نظر او تنها طریق معرفت عرفانی از راه ریاضت، کشف و شهود از تجلیات الهی حاصل می­شود (66). در فصل سوم به میزان شرع و میزان عقل می­پردازد. به گفته او عقل نمی­تواند مستقلاً و بدون راهنمایی شرع به معارف اصلی دست­یابد. «ابن­عربی همواره پیروان تفکر عقلی را به­دلیل استفاده از منابع نادرست برای کسب معرفت و نیز به­جهت عدم بهره­گیری کامل از شرع، مورد نقد قرار می­دهد.» (90)

 

او در بخش دوم کتاب به «تأویل و تفسیر (هرمنوتیک)» از منظر ابن­عربی می­پردازد. در این بخش یکی از مسائل بنیادی در عرفان ابن­عربی مورد گفتگو قرار می­گیرد. ویلیام چیتیک می­گوید که هانری کربن واژه تأویل را به معنای مثبت آن در باب عرفان ابن­عربی در نظر دارد. بی­تردید کربن واژه تأویل را به­دلیل اهمیتش در تفکر شیعه به­کار می­گیرد و ابن­عربی را متمایل به تفکر شیعی می­داند. اما چیتیک دلایلی می­آورد که تأویل عموماً با دید­گاه­های نقادانه ابن­عربی مواجه بوده است (126). به نظر ابن­عربی، تأویل عقلانی باعث انحراف کلام الهی از منبع وحیانی آن می­شود. حتی حاملان حدیث که آن را با هیچ تفسیری از نبی نقل می­کنند، بر کسانی مانند حسن بصری که به تأویل  آن می­پردازند، برتری دارند. هرچند به­ظاهر با تکیه بر کلام خود ابن­عربی حق با چیتیک است، اما کربن با نگرش پدیدارشناسانه خود می­بیند که در نظام عرفانی ابن­عربی همواره برداشت­هایی از کتاب و سنت می­شود که دور از دید­گاه اهل نظر است. او با توسعه معنای واژگانی و توجه به حروف، معانی دور از ظاهر را از متن برداشت می­کند که ملایم با روش هرمنوتیکی و تأویلی متن مقدس است.

 

در آخر این اثر، کتاب­نامه­ای انگلیسی تدارک دیده شده است، اما چیتیک در پانوشت­های خود به منابع عربی هم اشاره کرده است. این کتاب شامل فهرست آیات و روایات و نمایه­های اعلام و موضوعی است. همچنین از ویژگی­های این ترجمه معادل­های انگلیسی کلمات است که در پاورقی آمده و می­تواند معادل­های دقیقی باشد، زیرا نویسنده کتاب به هر دو زبان و فضای بحث عرفانی کاملاً آشناست.

 

 

منابع:

 

1. ابن­عربی، مواقع النجوم، ترجمه محمد خواجوی، انتشارات مولی، تهران: 1391.

 


  1. www.ibnarabisociety.org

 

 

یادداشت از مهدی صدفی

 


[1] . Ibn Arabi Society

[2] . این اثر با عنوان طریق صوفیانه عشق، با ترجمه مهدی سررشته­داری چاپ شده است.

[3] . او در مرتبه دوم کتاب مواقع النجوم به این شرف اشاره دارد.

 

نظرات شما
[کد امنیتی جدید]