تاریخ انتشار خبر: 08 اسفند 1392 - ساعت 04:23:34
معرفی و نقد کتاب تاریخ بیداری ایرانیان

معرفی و نقد کتاب تاریخ بیداری ایرانیان

نثر ناظم الاسلام ساده و روان است و شايد بتوان آن را يكي از شيواترين و دلپسندترين نوشته هاي دوره معاصر به شمار آورد. به قول دكتر باستاني پاريزي ، نثر ناظم الاسلام حتي از نثر ميرزا آقاخان كرماني و ملكم خان هم شيواتر و ساده تر است. با مطالعة اين اثر خواننده در متن وقايع و حوادث آن عهد قرار مي گيرد و در مجالس آن روز حضور يافته و سخنان طرفين را مي شنود.

اين اثر در واقع يادداشت هاي مؤلف است در شش جلد كه در دو مجلد تنظيم شده است. مقدمة آن مشتمل است بر احوال گروهي از بزرگان و مشروطه خواهاني چون شيخ احمد روحي و ميرزا آقاخان كرماني و نيز شرح حوادث مهمي چون واقعة رژي ، نامه هاي ميرزاي شيرازي و ناصرالدين شاه دربارة اين واقعه و تلگراف هاي مبادله شده و سپس حالات ميرزا رضاي كرماني و صورت بازجويي از او. از جمله مطالب ديگر مقدمه شرح احوالات ميرزا سعيد خان وزير امور خارجه ، ميرزا ملكم خان ، آقا شيخ علي مؤلف قانون ناصري و ميرزا علي خان امين الدوله است.

 

 

مجلد اول ، جلد يك تا سه را دربردارد. جلد اول ، دربارة تشكيل انجمن مخفي و شرح جلسات آن است. اين جلد ادامة حوادث تا شروع انقلاب مشروطه را دربردارد. انجمن مذكور دو سال قبل از انقلاب مشروطه شروع به كار كرد و نخستين جلسة آن با حضور مؤيد الاسلام در 18ذي حجة 1322ق. در منزل او تشكيل گرديد.

 

 

جلد دوم ، در شرح حوادث روزانة عصر مشروطة صغير و هجرت به شاه عبدالعظيم(ع) و مأموريت امير بهادر براي بازگرداندن علماي مهاجر و حوادث ديگر آن دو سال ، چون دستگيري مجد الاسلام و ميرزا آقا نورا... اصفهاني و شرح مواعظ سيد محمد طباطبايي و تشكيل انجمن مخفي دوم است.

 

 

جلد سوم ، در دنباله حوادث جلد پيشين ، باز هم راجع به رويدادهاي ديگر نهضت مشروطيت ، چون عزل عين الدوله و نصب ميرزا نصرا...مشيرالدوله و امضاي فرمان مشروطيت به دست مظفرالدين شاه و باز شدن بازار و چراغاني و تشكيل اولين مجلس و تنظيم نظام نامة انتخابات مجلس شوراي ملي مي باشد.

 

 

مجلد دوم جلدهاي چهار تا شش را دربردارد ، به همراه ضمايم كه مصحح آنها را به شكل دلپذيري تدوين كرده و به چاپ سپرده و مقدمه اي مفصل و خواندني بر آن نگاشته است.  جلد چهارم اين كتاب حاوي حوادثِ مهم از ماه شوال 1324تاذي حجة 1326ه.ق. است. جلد پنجم ، شامل وقايع روزانه از محرم تا رجب 1327ه.ق. با ضمايمي مشتمل بر چند تلگراف است.

 

 

 نگاهي كلي به محتواي تاريخ بيداري ايرانيان و سير شكل گيري آن

 

 

محمد ناظم الاسلام كرماني(1280-صفر1337ه.ق.) از آزادي خواهان و مشروطه خواهان معروف و از ارادتمندان آيه ا...سيد محمد طباطبايي ، از رهبران مشروطة ايران ، بوده است. ناظم الاسلام پس از آن كه به صف طرفداران مشروطه درآمد ، خود را به تهران رساند. وي سرانجام در پايان جنگ اول جهاني به كرمان بازگشته و در همان شهر درگذشت و در مقبرة سيد علويه به خاك سپرده شد.

 

 

ناظم الاسلام نخست كتاب خود را به صورت يادداشت هاي روزانه تدوين كرد و بدين منظور از شب سه شنبه 2ذي حجة 1322ه.ق. به ثبت و ضبط ديده ها و شنيده هاي خود پرداخت. وي پس از چندي به فكر نشر آنها افتاد ، اما چون چاپ كتاب مفصل برايش مشكل بود ، هر هفته قسمتي از يادداشت هايش را به صورت پاورقي در روزنامة ‹كوكب دُرّي› كه خود مدير و ناشرش بود ، منتشر مي كرد. از اين يادداشت ها استقبال فراواني شد و نويسنده به فكر تدوين و چاپ آن به صورت اثري مستقل افتاد و عنوان ‹تاريخ بيداري ايرانيان› را براي آن برگزيد. او براي آشنا ساختن ذهن خوانندگان با وقايع پيش از جنبش مشروطه ، بخش نخستين را با عنوان ‹مقدمة تاريخ بيداري ايرانيان› منتشر كرد. در اين بخش ،گزارش گونه اي از وقايع مهم چند سال پيش از مشروطه از جمله واقعة امتياز تنباكو و كشته شدن ناصرالدين شاه را درج كرد و بخش هايي را هم به بازيگران اصلي اين دورة مهم اختصاص داد. به دنبال آن  سه جلد ديگر تاريخ بيداري را يكجا چاپ و منتشر كرد. آنچه مؤلف در زمان حيات خود انتشار داده بود ، بار ديگر فردي به نام سيدمحمد هاشمي كرماني ، در سال1322ه.ش. در تهران تجديد چاپ كرد.

 

 

اما اين مقدمه و مجلدات سه گانة مذكور همة اثر ناظم الاسلام را دربرنگرفت و بخشي از آن به صورت يادداشت هاي پراكنده و تنظيم نشده و خطي برجاي مانده بود كه در سال1346ه.ش. علي اكبر سعيدي سيرجاني به نشر كل اثر همت گمارد. در واقع سيد محمد هاشمي بود كه بخشي از يادداشت ها و خاطرات چاپ نشدة ناظم الاسلام را به وي سپرده بود كه در ميان آنها صفحاتي از تاريخ بيداري پيدا شد. غير از آن ، مجموعه اي از تلگرافها ، نامه ها و شب نامه هاي آن روزگار كه ناظم الاسلام گردآوري كرده بود ، به دست آمد. پس مصحح در تدوين چاپ جديد ، دگرگوني هايي در تنظيم و ترتيب آن پديد آورد ، به اين معني كه مطالب مربوط به تاريخ را در جاي خود قرار داد و بخشي از تلگراف ها را در پايان بخش دوم آورد. اين اوراق پراكنده غالباً مربوط است به وقايع ربيع الاول 1325تا ربيع الثاني1326ه.ق. اين مطالب را گردآورنده در چاپ دوم متن تصحيحي خود گنجانده است. در تصحيح جديد ، نسخة اصلي تاريخ بيداري ايرانيان به خط مؤلف به دست آمد و چاپ جديد براساس جزوه هاي چاپ سنگي و مقابلة دقيق آنها با نسخة خط مؤلف انجام گرفت. مصحح احوال چند تن از رجال مشروطه را كه در چاپ اول در پانوشت ذكر شده بود ، به صورت مستقل در پايان مقدمه جاي داد. بدين ترتيب ، اثر كامل و تصحيح شدة ‹تاريخ بيداري ايرانيان› در 1346ه.ش. به همت بنياد فرهنگ ايران منتشر شد. اما مصحح باز هم به دست نوشته هاي ديگري از مؤلف دست يافت و چاپ منقح و كامل تري از آن را در سال 1362ه.ش. عرضه كرد. بنابراين مشخص مي شود كه تاريخ بيداري ايرانيان در طي سيري تدريجي به صورت امروزي آن درآمده است. آخرين تنقيح اين اثر شامل دو بخش است : بخش اول مقدمه و جلدهاي اول تا سوم تاريخ بيداري كه قبلاً دو بار چاپ شده بود. بخش دوم ، جلدهاي چهارم و پنجم و ششم ، مشتمل بر يادداشت هاي روزانه و پراكندة مؤلف است كه آنها را در حالات گوناگون نوشته است و در آن اشاراتي راجع به زندگي خصوصي نويسنده هم ديده مي شود.

 

 

 نقد

 

 

اين كتاب يكي از مهم ترين منابع تاريخ مشروطيت ايران است. مقدمة آن در نوع خود كم نظير است. شيوة تأليف آن روز به روز و ساعت به ساعت است و از اين بابت ، در ميان كتب تاريخي و خاطرات ، اثر ارزنده اي شمرده مي شود. مؤلف تنها به ثبت مطالب تاريخي اكتفا نكرده و به بسياري از مشكلات و مسائل اجتماعي نيز توجه نموده و گوشه هايي از آن را در اثر خود محفوظ داشته است.

 

 

نثر ناظم الاسلام ساده و روان است و شايد بتوان آن را يكي از شيواترين و دلپسندترين نوشته هاي دوره معاصر به شمار آورد. به قول دكتر باستاني پاريزي ، نثر ناظم الاسلام حتي از نثر ميرزا آقاخان كرماني و ملكم خان هم شيواتر و ساده تر است. با مطالعة اين اثر خواننده در متن وقايع و حوادث آن عهد قرار مي گيرد و در مجالس آن روز حضور يافته و سخنان طرفين را مي شنود.

 

 

دربارة بخش(مجلد) دوم اين اثر هم بايد گفت كه مزيت مهم اين بخش ، احتواي آن بر اصل يادداشت هاي مؤلف است كه فارغ از ملاحظات روز ، از صراحت خاصي برخوردار است و محافظه كاري رايج مورخان در آن ديده نمي شود. البته ناظم الاسلام فردي بود كه ظاهراً هرچه را كه مي ديد و مي شنيد يادداشت مي كرد و در اثرش اخبار ضد و نقيض را تصحيح و تفكيك نكرده است. از اين رو شايد بتوان پاسخ بسياري از سؤال هاي بي پاسخ عصر مشروطه را از ميان اين يادداشت ها به دست آورد. در حالي كه بخش اول آن چون يك سال پس از فتح تهران نوشته شده است ، تازگي واقعه نگاري روزانه را ندارد.

 

 

پس از ذكر موارد مثبت ، بايد اشاراتي هم به پاره اي ضعف هاي احتمالي اين كتاب  كرد ، كه از دو منظر محتوايي و شكلي قابل بررسي اند. از ديد محتواي اثر ، بايد گفت كه شيفتگي نسبت به پاره اي از روشنفكران دورة قاجار از تمام صفحات اين كتاي هويداست. مثلاً از ميرزا ملكم خان با القاب ‹اكفي اكفاه احمي الحماه بيدار كنندة ايرانيان...اديب كامل و اديب فاضل ، جامع محاسن بيان...› ياد مي كند. همچنين ميرزا حسين خان سپهسالار را از اشخاص بزرگي مي شمرد كه ترقيات ايران را درنظر داشت. بدون آن كه اشاره اي به قرارداد خفت بار رويتر كه توسط او بسته شده بود ، بنمايد. به جاي آن به ملاعلي كني كه ناصرالدين شاه را به عزل قرارداد رويتر وادار كرد ، شديداً مي تازد و وي را دشمن ترقي مي خواند همچنين علي رغم وجود قرائن و شواهد محكم ، حكم تحريم تنباكوي آيه ا...ميرزاي شيرازي را مجعول و صدور آن را به ميرزاي آشتياني نسبت مي دهد.

 

 

به نظر مي رسد قضاوت هاي اين چنينيِ ناظم الاسلام كرماني ، سرچشمه گرفته از مشرب تجدد خواهانه و  طرز تفكر تاحدي ليبرال وي بوده باشد ، اين طرز تفكر است كه موجب مي شود تا ناظم الاسلام حتي ، آيه ا... شيخ فضل ا...نوري را در برخي موارد به باد ناسزا بگيرد.

 

 

از لحاظ شكلي هم دربارة اين اثر مي توان گفت كه درهم آميختن نوشته هاي مؤلف با متن اسناد و تلگرافات و تصاوير ، به خصوص در مجلد اول ، از نكات ضعف آن مي باشد. اين اسناد كه از مهم ترين اسناد تاريخ مشروطيت ايران بوده و محفوظ ماندن آنها در اين كتاب بسيار ذي قيمت مي باشد ، اما بهتر بود كه در ضمايم كتاب به صورت مجزا مي آمد كه البته در هر حال حاضر هم مي توان اين امر را انجام داد.

 

 

 ارزيابي نهايي

 

 

علي رغم وجود ويژگي هاي مثبت و منفي در مورد اين كتاب ، در مجموع مي توان گفت كه تاريخ بيداري ايرانيان در بين كتاب هايي كه دربارة تاريخ مشروطيت ايران نوشته شده اند از امتيازات ويژه اي برخوردار است كه آن را شاخص كرده است. مهم ترين امتياز كتاب ، اخبار و اطلاعات دست اولي است كه از مذاكرات و گفت و گوهاي سياسي رهبران مشروطه ، به ويژه سيد محمد طباطبايي به دست مي دهد. اين امتياز محصول ارتباط بسيار نزديك چند سالة اين دو تن است. ناظم الاسلام سال ها منصب ناظمي مدرسه اسلام را كه طباطبايي مؤسس آن  بود ، بر عهده داشت و در جريان نهضت هم يكي از محارم و نزديكان طباطبايي بود. از اين رو اطلاعات مستقيم و بي واسطه وي از مواضع سياسي  آيه ا... طباطبايي به معناي حصول اطلاع از يكي از مراكز تصميم گيري سياسي انقلاب مي باشد.

 

نظرات شما
[کد امنیتی جدید]