تاریخ انتشار خبر: 15 فروردين 1395 - ساعت 14:25:28
«لوح بینایی»

«لوح بینایی»

کتاب لوح بینایی به عنوان اثری جذاب در رابطه با تاریخ خلافت حضرت علی (ع) محسوب می شود، که خواندن آن برای علاقمندان حوزه تاریخ اسلام واجد نکات تازه ای‌ست.

«لوح بینایی»
(تحلیل تاریخ حکومت امام علی (ع) با تاکید بر نهج البلاغه)
نوشته : مصطفی دلشاد تهرانی
ناشر : دریا چاپ اول ۱۳۹۲
۱۳۱۷ صفحه، ۵۰۰۰۰ تومان

کتاب لوح بینایی چنانکه در عنوان فرعی آن نیز تصریح شده است، قرار است تحلیلی باشد بر تاریخ دوران کوتاه حکومت نخستین امام شیعیان علیه السلام دوران ، حکومتی سه ساله که نهایتا به شهادت آن بزرگوار انجامید. نویسنده کتاب مطصفی دلشاد تهرانی پژوهشگر تاریخ اسلام و رئیس گروه نهج‌البلاغه دانشگاه علوم و حدیث است، محققی که آثار گوناگونی به قلم او تا کنون منتشر شده و در حوزه مورد نظر فردی مطلع و صاحب نظر به شمار می آید.

متن کتاب از سه فصل ( ده بخش ) به همراه یک پیشگفتار و یک دیباچه تشکیل شده است. دلشاد تهرانی نقطه آغاز پژوهش خود را رحلت پیامبر اکرم (ص) و عصر خلفا یعنی سه خلیفه نخست قرار داده است.
گذشته از این مسئله بی گمان پرداختن درست به دوران خلافت ایشان بدون تحلیل و تمرکز روی عصر حکومت خلفا ممکن نخواهد بود، چرا که بسیاری از اتفاقات این دوره ریشه در رویدادهای آن ۲۵ سال نخست دارد. بنابراین بی گمان در قدم اول باید تحلیلی از این روزگار در ذهن داشت، تحلیلی که بستر فهم درست مباحث بعدی گردد.

اما پیش از این نکته باید توجه داشت از آنجا که دلشاد تهرانی مبنای پژوهش خود را نهج البلاغه قرارداده و در واقع از منظر این کتاب مهم به مباحث بعدی نیز پرداخته است. در پیشگفتار کتاب به شکلی تند گذر و موجز، به خود نهج البلاغه به عنوان دومین کتاب مهم اسلام (پس از قرآن کریم پرداخته) و علاوه بر معرفی گردآورنده یا مولف نهج البلاغه، به چگونگی و چرایی تالیف آن، کمیت و کیفیت ساختار نهج البلاغه و حتی شیوه های مورد استفاده قرار گرفتن آن نیز اشاراتی داشته.

با توجه به مبنا قرار گرفتن نهج البلاغه در دیباچه کتاب، دلشاد تهرانی به جنبه های تاریخی نهج البلاغه و نگاه امیرالمومنین (ع) به تاریخ پرداخته و به روش و رویکرد نهج البلاغه به تاریخ نیز اشاره کرده است.
باعنایت به پیشگفتار و دیباچه کتاب حاضر که درواقع پیش زمینه های لازم برای ورود به بحث محسوب می شوند، نویسنده وارد عصر خلفا شده است. عصر خلفا خود مشتمل بر سه بخش است، تحلیل تحولات عصر خلفا ، دیگری امام (ع) در عصر خلفا و سرانجام پایان این عصر که با عنوان شورش بر عثمان مورد بررسی قرار گرفته است.

گفتیم ۲۵ سال عمر حکومت سه خلیفه نخست، عصری مهم در تاریخ اسلام محسوب می شوند که بدون درک آن نمی توان تحلیل درستی از دوران پر فراز و نشیب خلافت امیر مومنان علی (ع) داشت. این سالها درست مصادف بود با ایام بعد از درگذشت رسول الله، که نزدیک ترین یاران ایشان واضح ترین و مهمترین توصیه های آن حضرت را نادیده گرفتند. همین مسئله سنگ بنای انحرافهایی شد که یکی پس از دیگری خود را جلوه گر ساختند.

از نگاه امیر مومنان (ع) دوره بیست و پنج ساله خلفا، دوره ای تجدید نظر گرایانه بود. هر سه خلیفه (ابوبکر، عمر بن خطاب و عثمان) بنا به شرایط و با مصلحت هایی که خود یا افراد طرف مشورتشان انجام می دادند، منشاء پیدایش راه و رسم و روشهایی می شدند که حضرت علی (ع) آنها را بدعت هایی در راه و روش روزگار حیات پیامبر می دانستند. ایشان هنگامی که شاهد این موارد بودند ناگزیر نسبت آنها اعتراض می کردند که بعضا به مشکلاتی بر می خوردند.

آن حضرت در خطبه ۱۵۰ نهج البلاغه می فرمایند: «تا اینکه خداوند جان فرستاده اش را گرفت. گروهی به قهقرا رفتند و و کژراهه ها به نابودی‌شان کشانید. و خود را به دوستان همراز خود وابستند و به کسانی جز خویشان پیامبر پیوستند و از ریسمانی که به دوستی با آن فرمان یافته بودند بریدند و ساختمان را از پس استوار چیده شده برگردانیدند.»

با این اوصاف پیداست که در عصر خلفا چنان بدعت هایی جاری شده بود که وقتی حضرت علی (ع) به خلافت رسیدند برای برگرداندن آنها به راه و رسم روزگار حیات پیامبر اکرم (ص) با مشکلات بسیار زیادی روبه رو شدند.

پربیراه نیست اگر بگوییم عمده مشکلات و جنگ هایی که در طول مدت سه ساله آن حضرت با آنها در گیر شدند، ریشه در مسائل بیست و پنج سال گذشته آن دارد. بنابراین شناخت دقیق آن دوران درک تحلیل دوران خلافت حضرت علی(ع) را بسیار آسان می سازد.

یکی از نکات بسیار مهمی که در کتاب حاضر شاهد آن هستیم تحلیل متفاوت و تازه ای ست که از واکنش حضرت علی (ع) نسبت به رخدادها و بدعت‌های عصر خلفا ارائه شده. برخلاف تصویری که بسیاری از این دوران ارائه کرده اند چنانکه گویی حضرت در آن روزگار به طور کامل سکوت کرده و برای جلوگیری از بروز اختلاف نسبت به این بدعت ها واکنش نشان نمی دادند ، نویسنده کتاب با استناد به نهج البلاغه و همچنین برخی از منابع تاریخ اسلام نشان می دهند که حضرت در عصر خلفا سکوت نکرده و در بسیاری موارد نظر خود را ابراز می کردند و حتی از این جهت دچار مشکلاتی نیز می شدند.

به بیانی دیگر این درست است که ایشان دربرابر ضایع شدن حق خود شکیبایی و صبر به خرج داده‌اند اما هرگز در برابر تحولات و وقایع اساسی جامعه مسلمین سکوت نکردند، بلکه همواره به عنوان یک شهروند آگاه و بیدار رویکردی فعال داشته‌اند. فصل دوم لوح بینایی به عصر حکومت امام علی (ع) پرداخته و در سه بخش بیعت با امام علی (ع)، اصلاحات امام علی (ع) در حکومت و سرانجام مشکلات پیشاروی، مخالفت ها و مقابله ها با اصلاحات امام علی (ع) می رسد.

در واقع فصل دوم کتاب شرح وقایعی است که بعد از بیعت مردم و خواست مردم برای خلافت حضرت علی پیش روی ایشان قرار می گیرد و حضرت در نخستین گام اصلاحاتی را لازم می دانستند تا به بدعت های بعد از عصر خلفا پایان داده و جامعه اسلامی را به روزگار حکومت پیامبر اکرم بازگرداند؛ اما متاسفانه تغییرات به گونه ای بوده‌اند که از سوی برخی از یاران و نزدیکان پیامبر نیز این اصلاحات برتابیده نمی شدند. چرا که قراراست عدالت و برابری را در جامعه مسلمین برقرار سازند. سرانجام این مخالفت ها که دربرابر اصلاحات به وجود می آید به حوادثی می انجامد که در فصل سوم کتاب حاضر به آنها پرداخته شده است.

فصل چهارم با عنوان مخالفت ها و مقابله هابا اصلاحات امام علی (ع) در برگیرنده چهار بخش است. فتنه جمل، استقرار امام علی (ع) در کوفه، پیکار صفین، آشوب خوارج و سرانجام از نهروان تا شهادت. به این ترتیب فصل چهارم نیز به شکلی اجمالی دربرگیرنده فتنه هایی ست که هردم از سویی برخاسته و می کوشند مانع از اصلاحاتی باشند که به عنوان برنامه اصلی خلافت حضرت امیر(ع) خوشایند منافع این گروه ها نیست.

کتاب لوح بینایی به عنوان اثری جذاب در رابطه با تاریخ خلافت حضرت علی (ع) محسوب می شود، که خواندن آن برای علاقمندان حوزه تاریخ اسلام واجد نکات تازه ای‌ست. چرا که این بار با اتکاء به وجوه تاریخی نهج البلاغه و درآمیختن آن با مستندات تاریخی دیگر منابع، گویی تاریخ این دوره را از منظر نگاه حضرت امیر پیش روی خوانندگان قرار داده است.

به نقل از الف

 

نظرات شما
[کد امنیتی جدید]