تاریخ انتشار خبر: 11 ارديبهشت 1395 - ساعت 12:28:33
نوحه های دستگاهی قزوین

نوحه های دستگاهی قزوین

نویسنده تحقیقات جامعی را درباره نوحه های دستگاهی در سطح شهر قزوین داشته و روایت های مختلف از یک نوحه را مورد بازبینی قرار داده است.این مجموعه بر اساس دفتر دست نویس چند نفر از دست اندرکاران نوحه دستگاهی قزوین از جمله مرحوم محمد عظیمی،مرحوم کریم صباغیان، مرحوم اسماعیل سبحانی و...تهیه شده است.

نوحه های دستگاهی قزوین

سعید افزونتر

سوره مهر

« نوحه های دستگاهی قزوین » عنوان پژوهشی است از « سعید افزونتر » حاوی نمونه های اجرایی و دستگاهی نوحه در استان قزوین، که در سال 91 به وسیله ی انتشارات سوره ی مهر به چاپ رسیده است.

یکی از متداول ترین انواع نواهای مذهبی نوحه است که در عزاداری و سوگواری با گریه و ناله خوانده می شود و در آن تک خوان شعری را با ضرباهنگ می خواند و عزاداران نیز با سینه زنی و زنجیر زنی بخش هایی از نوحه را که « دم » نام دارد می خوانند.

در ساختار شعر و موسیقی نوحه در قدیم، از اشعار پرمحتوا با بیان حماسی و عاشقانه و نیز دستگاه ها و گوشه های متفاوت استفاده می شد مثلا در بیان فراق و مشقّات ائمه و بزرگان، از آوازهای سوزناک، مانند افشاری، دشتی و ابوعطا، استفاده می کردند.

پنج عنصر اصلی موسیقی؛ صدا، فواصل، گردش نغمات، وزن و تزیین است که پیوندی انکار ناپذیر با ردیف دستگاهی دارند و تفاوت سبک ها در استان های مختلف ایران بیشتر در لهجه ها و گویش های محلّی به چشم می خورد.

سعید افزونتر تحقیقات جامعی را درباره نوحه های دستگاهی در سطح شهر قزوین داشته و در حد امکان روایت های مختلف از یک نوحه را مورد بازبینی قرار داده است.

این مجموعه بر اساس دفتر دست نویس چند نفر از دست اندرکاران نوحه دستگاهی قزوین از جمله مرحوم محمد عظیمی، مرحوم کریم صباغیان، مرحوم اسماعیل سبحانی، مرحوم آقاشیخ مفید متخلص به فنا، سید حسن خطیبی، ابراهیم صمیمی فر و شعبان دایی تهیه شده که در ابتدای اثر از آنان یا خانواده شان تشکر و قدردانی شده است.

بحر طویل از قدیم در تعزیه و نوحه کاربرد داشته و نقش تهییج را ایفا میکند و این به واسطه ی ساختار متریک آن است. زیرا در قالب های معمول شعرکلاسیک، مبنا بر دور است ولی در بحر طویل با حذف فاصله بین دو مصرع قرینه و امتداد ارکان به طور نامحدود احساس نبود لنگرگاه را در ریتم ایجاد می کند. سه گاه، دستگاه همایون، آواز بیات اصفهان و دستگاه ماهور از قدیمی ترین و معروفترین دستگاه های موسیقی ایرانی هستند که بیشتر برای بیان و انتقال حزن و اندوه به خصوص نوحه سرایی به کار گرفته می شوند.

سعید افزونتر با انتقاد از دانشکده های ادبیات، ادبا و سبک شناسان مبنی بر بی توجهی نسبت به ادبیات مذهبی و گونه های شعری آن از قبیل نوحه و اقسام آن، با زبانی شیوا و البته تا حدی علمی به تاریخچه نوحه ی دستگاهی

قزوین پرداخته و انواع دستگاه ها را نام برده و با تقطیع هجایی و نمادهای گرافیکی توضیح می دهد.

دستگاه به بخشی از نوحه می گویند که تعداد ارکان شعر آن روندی متغیر دارند این روند یا افزایشی است یا کاهشی. به تبع این تغییر، تعداد ضربات سینه نیز تغییر خواهد کرد. انواع دستگاه در نوحه عبارتند از: دستگاه ساده، دستگاه پاره دار، دستگاه دوتایی، دستگاه معکوس، دستگاه تکه تکه، دستگاه ناقص.

افزونتر فارغ التحصیل موسیقی و اتنوموزیکولوژی(شاخه ای از مردم شناسی و در اصل موسیقی شناسی قومی و غیر غربی است) با آشنایی بیست ساله با موسیقی و کارکرد آن در جامعه، نوحه را موضوع پایان نامه ی دکتری خود قرار داده و مدرک خود را از دانشگاه پاریس گرفته است.

این اثر بیشتر برای مخاطبان خاص از جمله مداحان، نوحه سرایان، مرثیه خوانان و میان داران دسته جات عزاداری کاربرد دارد و به زبان علمی، نوحه سرایی را بر اساس اشعار کلاسیک، شعر مستزاد و بحر طویل برای مخاطب تحلیل می کند.

این مجموعه از نظر ساختار اثر و تناسب بخش های آن از ارزش بالایی برخوردار و مضامین مطروحه در آن درخور یک پژوهش علمی است. دغدغه ی محقق آشنایی نسل امروز با اشعار و ادبیات مذهبی است که خاستگاه پیدایش آن از ایران و به وسیله ی شیعیان بوده است.

وی ضمن مراعات اخلاق علمی و استفاده از منابع قوی و ارزشمند و استناد به مراجع انسانی و اسناد دستنویس، سعی در ارائه ی هرچه بهتر اطلاعات و تجربیات موسیقایی، ادبی و مذهبی خود داشته است.

مقدمه ی شفاف و طولانی « افزونتر» جهت افزایش آگاهی و سطح درک خواننده، استدلال مناسب پژوهشگر در زمینه ی اهمیت نوحه و نوحه سرایی، تناسب آن با آداب دینی و ادبیات آیینی کشور، موجبات توفیق این جستار را فراهم آورده و مراتب اشتیاق مخاطب را جهت مطالعه و کسب اطلاعات تحریک می کند.

فقدان منابع، مآخذ و مراجع مورد استفاده ی این پژوهشگر در کتاب برجسته به نظر می رسد که البته در کتب پژوهشی اشکال بی اهمیتی نیست.

بسیاری از نوحه های معروف، اعم از سنتی و جدید، با نام ناظم آن ها در این کتاب آورده شده و می توان از آن به عنوان یکی از کامل ترین مجموعه های نوحه ی استان قزوین نام برد. نوحه ی حضرت علی اصغر(ع) ـ ناظم: میرزا شیدای قزوینی، نوحه ی حضرت علی اکبر(ع) ـ ناظم: فنا، نوحه ی سر در مطبخ خولی ـ ناظم: فنا، نوحه ی گفت و گوی حضرت زینب(س) با نعش برادر ـ ناظم: مونس؛ از نمونه های نواحی ذکر شده در این پژوهش است.

نمونه شعر:

نوحه حضرت علي اكبر- ناظم: فنا

 

اي شبه روي مصطفي اي نوجوان من

بر مادرت بنما نظر اي با كمال من

علي جان علي جان

اي مهربان ليلا          جان جهان ليلا          نو خط جوان ليلا

اي مهلقا بهر خدا بنما نظر اي خوش سير بر مادرت از راه غمگساري

بر ام ليلاي حزين اي مه جبين از مرحمت رحمي نما زياري

علي اكبر من         گل احمر من         مه انور من

اي نوجوان با وفا از بهر چه اشك از دو ديده باري

دائم بسر شوق شهادت اي پسر تو داري

از مادر ژيرت خبر نداري

كردي از او جدايي

علي جان

اميدم      رشيدم   وحيدم

اي شاه زاده بر تو من دخيلم

بنگر ز هجران تو من ذليلم

غير از خدا نبود دگر كفيلم

اي با وفا       بهر خدا

بنگر مرا       اي مه لقا

علي ز فرقتت مكن مرا تو مكدر

مرو ترحمي نما با ين زار مضظر

...

نظرات شما
[کد امنیتی جدید]