تاریخ انتشار خبر: 05 فروردين 1396 - ساعت 11:26:39
بازخوانی فتوحات شاه شیعی/ روایتی از آزادسازی عتبات به دست شاه عباس

بازخوانی فتوحات شاه شیعی/ روایتی از آزادسازی عتبات به دست شاه عباس

کتاب «مقام گورخانه» روایتی از آزادسازی عتبات عالیات به دست شاه عباس بیان می شود که بازخوانی این وقایع تاریخی، هر چند در قالب داستان در این زمانه خالی از لطف نیست.

رمان «مقام گورخانه» نوشته محمد اسماعیل حاجی علیان، گوشه چشمی به بخشی از تاریخ ایران زمین دارد که در آن، برگ هایی از زندگی و زمانه شاه عباس اول و کبیر ورق می خورد.

البته با گزینش و انتخاب نویسنده که با ترفندها و شگردهای روایی خواندنی تر شده است. حاجی علیان برای آشنایی زدایی با روایت تکراری تاریخ، آن را در لفافه ای از تکنیک های داستانی پیچیده و در نهایت اثری را به مخاطب امروزی ارائه کرده که تازگی دارد؛ تازگی در نحوه بیان و همچنین نثر انتخابی که طراوت خاصی به این روایت داده است.

ترفندهای نویسنده از همان ابتدا و روی جلد کتاب شروع می شود که نویسنده اثر را شاه عباس اول و کبیر معرفی می کند (با ضمیمه ای از رابرت شرلی) و در کنار این نام ها، محمد اسماعیل حاجی علیان به عنوان مترجم معرفی می شود. البته در ابتدای صفحات داخلی و شناسنامه کتاب، ساختگی بودن نام های شاه عباس اول و کبیر و رابرت شرلی یادآوری می شود. با این حال، در بخش پیشگفتار مترجم، حاجی علیان نحوه دسترسی به متن اولیه، با عنوان«یک روز با پادشاه» را توضیح می دهد که در سفری به قونیه آن را از یک فروشنده دوره گرد تهیه کرده است.

حکایت کتاب از «پیش در آمد» شروع می شود که سال های اولیه زندگی عباس میرزا و ماجراهای اعضای خانواده اش را روایت می کند. موضوع اصلی در این میان، جایگاه شاه است و حکومت که طرفداران و مخالفان خاص خود را دارد و درگیری های پیرامونی که ماجراها می آفریند.«مملکت شاه می خواست و هر سردار قزلباشی، از شاهزاده ای حمایت می کرد. خاندان شاملو که با خاندان استاجلو درگیری های بسیاری داشتند، به حمایت از عباس میرزا قد علم کردند و در هرات، زادگاهش، بر سرش تاج نهادند.» ( ص 12)

این تازه اول ماجراست و اتفاق های زندگی عباس میرزا از این به بعد یکی پس از دیگری شروع می شود. او در یکی از اقدمات مهم و تاریخی خود برای بازپس گیری آستان علی بن موسی الرضا(ع) از قشون ازبک ها عزم این دیار می کند، مشکلاتی سر راهش قرار می گیرد که این هدف را مدتی به تعویق می اندازد اما سرانجام موفق می شود. فتوحات بعدی او در غرب ایران زمین محقق می شود که به جنگ عثمانی ها می رود و پیروز می شود. این خط روایی کلی داستان است اما همه داستان نیست، چرا که هنر نویسنده در این اثر ساختن جزئیات داستان است که به نوعی به زندگی و روحیات شاه عباس اول و کبیر مربوط می شود.

نویسنده سعی کرده به اندرون شاه سفر کند و جزئیاتی از خلوت این شاه شیعی در قرن ها پیش را روایت کند. شاه عباس اول و کبیر به همان اندازه که به حفظ جایگاه و تاج و تخت خود فکر می کند، به کشورگشایی و بازپس گیری بخش هایی از کشور که در تصرف همسایه های متجاوز است فکر می کند. برای این کار، او هم مانند بسیاری شاهان فاتح، سیاست و کیاست خاص خود را دارد که در مواردی هم با خدعه و نیرنگ شاهانه همراه است و باعث فتوحات این شاه پیروز بخت می شود. نویسنده در ادامه فصل«پیش در آمد» و در فصول«در آمد» و «چهارگاه»، موقعیت و زمانه شاه عباس اول و کبیر را توصیف می کند که چگونه در مقام شاه صفوی در صدد تثبیت جایگاه و سلطه خویش بر بخش های پنهاور ایران زمین است. در ادامه کتاب و در فصل های چهارگانه، روایت ماجراها با جزئیات بیشتر از زبان شاه عباس اول و کبیر بیان می شود.

بیان جزئیات در روایت این فصل ها آن قدر پیش می رود که در مواردی، مخاطب به درون خواب های شاه هم سرک می کشد. همچنین دیدگاه ها و عقاید این شاه شیعی که رویاهایی از جنس یک مسلمان واقعی شیعی دارد و همواره آرزو می کند از پیروان واقعی مولا مرتضی علی باشد و در این راه سخت می کوشد. یکی از اهداف قشون کشی او به سمت عثمانی ها در غرب ایران زمین آن زمان، اقامه نماز عید فطر در آرامگاه مولا مرتضی علی است که محقق هم می شود.

بعد از فصول چهارگانه، بخش دیگری هم در ادامه داستان آمده که روایت رابرت شلی از حضور در ایران تحت حکومت شاه عباس اول و کبیر و همکاری با این شاه صفوی در زمینه تهیه تجهیزات جنگی است. او روایت های خاص خودش را دارد که همان ناگفته ها از زبان شاه عباس اول و کبیر است و البته توصیفی از موقعیت ایران در زمان حکومت این شاه شیعی که مراوده بسیاری با رابرت شرلی در زمینه امور نظامی به ویژه خرید تجهیزات جنگی داشته است. از بخش های ناگفته در روایت شاه عباس اول و کبیر، کور کردن فرزندش صفی میرزا است که در روایت های شاه هیچگاه و به هیچ شکلی بیان نشده اما رابرت شرلی آن را به عنوان تنها نقطه کور و منفی زندگی شاه عباس اول و کبیر مطرح می کند. او همچنین می گوید داستان حاضر، «یک روز با پادشاه»را به پیشنهاد شاه عباس اول و کبیر نوشته است.

«مطالبی که پیش از این در این کتاب خواندید، یادداشت های یک روز شاه است که او گفته و من نوشته ام. آن روز را من در حال آموزش شیوه های نبرد و کار با اسلحه با سپاه قورچیان بودم و در دربار نبودم. او در راه رسیدن به خانه حاکم لرستان و تا کاروانسرای عباسی آن شهر برای من گفت و من بر روی زین اسسب مطالب را نوشتم و از این جهت برای من بسیار دشوار بود که تمام مطالب را منتقل کنم و از قافله عقب نمانم.» (ص 81)

بخش پایانی کتاب با عنوان«رِنگ» باز هم قلم متفاوتی دارد که برمی گردد به همان قلم ابتدای اثر، پیشگفتار مترجم و توضیح می دهد که شاه عباس اول و کبیر و رابرت شرلی، چه نقشی در شکل گیری این کتاب داشته اند و چگونه برای شکل گیری نهایی اثر، بخش های اولیه کتاب را، پیش از چهار فصل اصلی، خودش (نویسنده) روایت کرده و در کتاب گنجانده تا ناگفته ای نماند. همین ترفندهای تکنیکی نویسنده، اثر را به مراتب خواندنی تر کرده است.

مخاطب در مطالعه این اثر، بر اساس قرارداد نانوشته ای که بین نویسنده و مخاطب در این اثر امضاء شده است، فرضیات نویسنده را می پذیرد و با این پیش زمینه به سراغ داستانی می رود که به تاریخ متکی است و در عین حال، داستان خیال انگیز و خواندنی است که حالا حالا در یاد مخاطب می ماند؛ داستانی به قلم محمد اسماعیل حاجی علیان که روایت خود را از تاریخ دارد و در نهایت یک داستان نویس است. با این حال، در کتاب «مقام گورخانه» روایتی از آزادسازی عتبات عالیات به دست شاه عباس بیان می شود که بازخوانی این وقایع تاریخی، هر چند در قالب داستان در این زمانه خالی از لطف نیست و نثر و زبان ویژه نویسنده حلاوت این بازخوانی را دوچندان کرده است.

چاپ اول کتاب «مقام گورخانه» نوشته محمد اسماعیل حاجی علیان در 84 صفحه، با شمارگان 2500 نسخه و قیمت 6000 تومان از سوی انتشارات سوره مهر در تهران چاپ و منتشر شده است.

به نقل از خبرگزاری فارس

نظرات شما
[کد امنیتی جدید]