تاریخ انتشار خبر: 28 ارديبهشت 1396 - ساعت 13:32:53
پژوهش‌های قرآنی شهید صدر

پژوهش‌های قرآنی شهید صدر

این کتاب سه بخش اصلی دارد که هر بخش آن از زاویه‌ای متفاوت به مباحث قرآنی پرداخته است؛ ازاین‌رو، می‌توان آن را گویای شیوۀ نگاه شهید صدر به قرآن و روش او در اصطیاد معارف از این منبع بی‌کران علم الهی دانست.

قرآن کریم کتابی آسمانی و ارمغانی وحیانی است که هدایتگر بشر و جامعۀ بشری، از تاریکی‌ها به نور و از گمراهی به صراط مستقیم است. نباید از قرآن انتظار داشته باشیم صرفاً کتاب کشفیات علمی و طبیعی باشد، که چنین جایگاهی از شأن والای آن کاسته و آن را به امور دنیوی محدود می‌کند؛ اما برای پی‌بردن به عمق حقایق عالم وجود و پیش روی بشر در راهی که باید بپیماید، مهم‌ترین منبع معرفتی بشر اعجاز بزرگ خاتم فرستادگان الهی، قرآن کریم، است.

از صدر اسلام تاکنون، علما و بزرگان و مفسران مسلمان همواره در پی کشف حقایق قرآن بوده و تلاش کرده‌اند تا نیازهای معرفتی عصر خویش را از این سرچشمۀ نور، برگیرند. شهید آیت‌الله سیدمحمدباقر صدر(ره) یکی از متفکران و فقهای معاصر، در کتاب پژوهش‌های قرآنی، مانند اغلب کتاب‌ها و آثارش، با ارائۀ نکات دقیق و مطالبی نو و عمیق، نشان داده است که در علم تفسیر قرآن نیز نظریه‌پردازی ژرف‌اندیش و درخور اعتناست.

این کتاب سه بخش اصلی دارد که هر بخش آن از زاویه‌ای متفاوت به مباحث قرآنی پرداخته است؛ ازاین‌رو، می‌توان آن را گویای شیوۀ نگاه شهید صدر به قرآن و روش او در اصطیاد معارف از این منبع بی‌کران علم الهی دانست. بخش اول کتاب به‌عنوان مهم‌ترین و ژرف‌ترین بخش آن، نظریه و دیدگاه شهید صدر در علم تفسیر را بیان کرده و متن برآمده از مجموعۀ سخنرانی‌های او در اواخر زندگی‌اش را در این موضوع ارائه کرده است. شهید صدر با اشاره به دو رویکرد اصلی در تفسیر قرآن، علاوه بر نقد رویکرد جزئی‌نگر و تفسیر آیه‌به‌آیۀ قرآن کریم که شیوۀ غالب بر فضای تفسیری تا عصر حاضر بوده، روش پژوهش موضوع‌محور را به‌عنوان رویکردی ایجابی و نظریه‌ساز، ترجیح داده و این روش را عامل مهمی در پویایی و برداشت‌های عمیق و گسترده‌تر از قرآن کریم معرفی کرده است.

در این بخش از کتاب، شهید صدر با انجام مقایسه‌ای میان دانش تفسیر و دانش فقه، به یک معنا، فقه را تفسیر احادیث نقل‌شده از پیامبر و ائمۀ معصوم علیهم‌السلام دانسته و سبب اصلی رشد علم فقه را به‌کارگیری روش موضوع‌محور دانسته است. او اغلبِ کتب فقهی را موضوع‌محور دانسته که به‌جای تفسیر و تبیین احادیث به‌صورت جداجدا، تقسیم‌بندی فقهی را بر اساس واقعیت‌های زندگی قرار داده، در بررسی هر موضوعی، احادیث مربوط را به اندازه‌ای که روشنگر مسئله باشد شرح داده و موضع اسلام را در آن مسئلۀ خاص تبیین کرده است. به‌عقیدۀ شهید صدر، پژوهشی می‌تواند نقش اجتهادی و نوآور را در علم تفسیر ایفا کند که با محورقراردادن موضوعات اعتقادی و اجتماعی یا هستی‌شناسانه، به بررسی این موضوعات به‌وسیلۀ آیات قرآن بپردازد و معارف قرآن را در آن موضوع به‌صورت مبسوط و با استفاده از آیات متعدد، در حد توان و توفیق مفسر، آشکار سازد.

چرا رویکرد جزئی‌نگر (تفسیر ترتیبی آیات)، مانعی در برابر بالندگی حرکت اجتهاد و در مقابل، رویکرد موضوع‌محور و وحدت‌بخش، سبب رشد و نوآوری و گسترش آن است؟ شهید صدر با بیان تفاوت‌های عمدۀ این دو رویکرد و ارائۀ تصویری روشن از حدود و زوایای این مسئله، به سؤال فوق پاسخ گفته است. یکی از این تفاوت‌های عمده این است که مفسر در رویکرد جزئی‌نگر، با ایفای نقشی سلبی، یک آیه یا بخشی از قرآن را بدون هیچ پیش‌فرض و اندیشه‌ای در نظر می‌گیرد و تلاش می‌کند مدلول قرآنی آن را در پرتو مفهوم الفاظ و توجه به قرینه‌های متصل و منفصلی که درمی‌یابد، توضیح دهد. در واقع با این رویکرد کار مفسر در برابر آیات قرآن، تنها، شنیدن است. اما مفسرِ دارای رویکرد وحدت‌بخش و موضوع‌محور، ابتدا نظرش را بر یکی از واقعیت‌های زندگی و موضوعات اعتقادی و اجتماعی یا هستی‌شناسانه متمرکز می‌کند؛ سپس به متن قرآن رجوع می‌کند تا با عمل به فرمودۀ امیرالمؤمنین علیه‌السلام‌ که فرمود «ذلک القرآن فَاستَنطِقُوه و لَن یَنطِقُ» به گفت‌وگو با قرآن بپردازد و در هر موضوع به نظریه‌پردازی بر اساس معارف قرآنی بنشیند.

نکتۀ مهم در این کتاب، ارائۀ نمونه‌ای اجراشده از رویکرد موضوع‌محور در تفسیر قرآن است؛ بدین‌معنا که مؤلف پس از ارائۀ نظریۀ خود در علم تفسیر، بدون پرداختن به بحث‌های حاشیه‌ای و اطناب در نظریه‌پردازی، از مرحلۀ تئوری وارد مرحلۀ اجرا شده و موضوع «سنت‌های تاریخ و بررسی نقش عناصر و روابط جامعه در این سنت‌ها» را به قرآن عرضه کرده است تا با روش موضوع‌محور به تبیین این مسئله بر اساس آیات قرآنی بپردازد.

هرچند ارائۀ نظریۀ تفسیری شهید صدر و پژوهش او حول موضوع «سنت‌های تاریخ در قرآن» بخش عمدۀ این کتاب را به خود اختصاص داده است، دو بخش دیگر نیز مکمل مطالب کتاب بوده و نگاه‌های قرآنی او را منعکس کرده است.

بخش دوم کتاب به مباحث مربوط به علوم قرآنی اختصاص داشته و انواع وحی، معنای مکی و مدنی بودن سوره‌های قرآن، اعجاز قرآن و تفسیر و تأویل آن را موضوع بحث و بررسی علمی قرار داده است.

بخش سوم نیز با عنوان «مقالات قرآنی»، شامل مقالات متعددی است که با قلم شهید صدر و حول موضوعات قرآنی، در زمان حیات او در برخی مجلات به چاپ رسیده و در این کتاب به‌صورت یکجا ارائه شده است.

کتاب پژوهش‌های قرآنی شهید صدر با ترجمۀ رسا و شیوای سیدجلال میرآقایی، در 395 صفحه، به‌همت انتشارات دارالصدر به زیور طبع آراسته شده و در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفته است.

یادداشت از احمد ربیعی فر

 

         

نظرات شما
[کد امنیتی جدید]