تاریخ انتشار خبر: 02 خرداد 1396 - ساعت 15:11:12
رسول خدا(ص) و مدیریت تنش‌های مدینه

رسول خدا(ص) و مدیریت تنش‌های مدینه

کتاب دارای سیری منطقی از زمینه‌های بروز تنش تا مواجهۀ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله با آن تنش‌هاست؛ به این ترتیب که ادبیات تحقیق و مفاهیم در فصل اول بررسی می‌شود.

وجود اختلاف در جوامع بشری، طبیعی و گزیرناپذیر است و امکان دارد که این اختلافات به تنش‌ها و درگیری‌هایی کشیده شود که درصورت عدم مدیریت، چه‌بسا زمینه‌ساز بحران شود و جامعه را با خطرهای بزرگی مواجه کند. مدینةالنبیِ عصر نبوی با قومیت‌ها و مذاهب متنوع، برخی تعصبات جاهلی، مهاجرت انصار و هجمۀ دشمنان اسلام، شهری مستعد اختلافات و تنش به‌شمار می‌آمد؛ بنابراین، تبیین سیرۀ سیاسی پیامبر اعظم صلی‌الله‌علیه‌وآله در چنین جامعه‌ای، می‌تواند راهگشای بسیاری از مشکلات کنونی و نیز الگویی برای مدیریت تنش‌های جامعۀ اسلامی باشد.

 کتاب رسول خدا(ص) و مدیریت تنش‌های مدینه در پنج فصل، نوع مدیریت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله را در قبال تنش‌های فراوانی بررسی می‌کند که در زمان حکومت ایشان در مدینه رخ داد. کتاب دارای سیری منطقی از زمینه‌های بروز تنش تا مواجهۀ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله با آن تنش‌هاست؛ به این ترتیب که ادبیات تحقیق و مفاهیم در فصل اول بررسی می‌شود. نویسنده تنش را این‌گونه تعریف می‌کند: کشمکش پنهان، تعارض، تخالف یا وضعی در مناسبات دو کشور، دو گروه یا بین افراد که امکان دارد به قطع روابط آن‌ها بینجامد. وی تنش را در سطح روابط داخلی و میان گروه‌های درون جامعه مدنظر قرار می‌دهد. زمینه‌های بروز تنش در مدینه در فصل دوم، فعالیت‌های پیشگیرانۀ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در پیشگیری از بروز تنش‌ها در فصل سوم، راهکارهای کنترل هیجان‌ها در آستانۀ بروز تنش در فصل چهارم و نهایتاً مدیریت رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله در تنش‌های رخ‌داده در مدینه در فصل پنجم بررسی می‌شود.

در جامعۀ مدینه زمینه‌های اختلاف، فراوان بود. نه‌تنها پیامبر فاقد تجربه و سازمان حکومت‌داری بود، بلکه ایشان تصمیم به ارائۀ الگوی جدیدی از حکومت‌داری بر اساس احکام وحیانی داشتند که موفقیت آن در جامعۀ بدوی و پر از اختلاف مدینه دشوار می‌نمود. اختلافات دیرینۀ دو قبیلۀ بزرگ اوس و خزرج و تهدیدهای منافقان داخلی، در کنار تهاجم‌های مشرکان، محیط پرتنشی ایجاد کرده بود که با سیل مهاجرت از سوی مکه مواجه شد و فرهنگ‌های متنوعی را کنار هم گرد آورد. حسین قاضی‌خانی بسترهای بروز تنش در جامعه را در دو شکل ساختاری و انسانی بررسی کرده و موارد متعددی از هر دو نوع تنش را میان اصحاب پیامبر ذکر می‌کند. وی دربارۀ عوامل انسانی، به تندخویی برخی اصحاب پیامبر، تحریک عواطف طایفه‌ای و انتظارات پنهان برخی افراد ذی‌نفوذ اشاره می‌کند. نبود انسجام، وابستگی، منابع محدود و توزیع نامناسب قدرت نیز از زمینه‌های تنش در شکل ساختاری بوده‌اند.

نویسنده در فصل سوم، موارد زیر را از جمله فعالیت‌های پیشگیرانۀ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله در مدیریت تنش‌های مدینه می‌داند: اخذ پیمان برای حمایت و پشتیبانی از اسلام، ایجاد انسجام اجتماعی و سیاسی، تدوین قانون اساسی، تعیین مرجع حل اختلافات، پاسخ‌گویی در برابر مردم، مشورت با مردم مثل شیوۀ نبرد در جنگ احد و خندق، حفظ اسرار، انعقاد پیمان برادری میان مهاجران و انصار، تلاش در جهت تغییر نگرش‌های بی‌رحمانۀ جاهلی به‌سمت عفو و مهربانی و گذشت، مقابله با عصبیت جاهلی و فخرفروشی، پرهیز از تفرقه‌آفرینی، تشویق به امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر و نهایتاً تعیین قرآن و اهل‌بیت به‌عنوان معیار و ملاکی برای گمراه‌نشدن.

آقای قاضی‌خانی مدیریت پیامبر را در هنگام ایجاد تنش، یعنی زمانی که تنش‌هایی بالفعل رخ داده است، هم به‌خوبی بررسی می‌کند. شفافیت در تقسیم غنایم جنگی، حفظ انسجام جامعه، حفظ کرامت انسانی و متوجه‌کردن خاطیان، جذب قلوب کفار یا تازه‌مسلمانان با بخشش اموال، توجه به دستاویزهای دشمن، نهادینه‌کردنِ ارزش‌های دینی و حفظ نظم عمومی، در راستای مدیریت تنش‌های به‌وجودآمده است. منافقان نیز تنش‌هایی را ایجاد می‌کردند که لازم بود به‌خوبی مدیریت شود. شیوه‌های رفتار پیامبر با منافقان متنوع بوده و در این کتاب طی مراحل خاصی بیان می‌شود: جداکردن صف مؤمنان از منافقان، افشای چهرۀ منافقان، بایکوت، تهدید، تبعید و حذف. وی بیرون‌کردن حکم‌بن‌ابی‌العاص از مدینه را شاهدی بر حذف منافقان می‌داند.[1] همچنین پیامبر اسلام مسجد ضرار یا خانۀ سویلم یهودی را که مقرّ منافقان در نقشه‌کشی علیه مسلمانان بود، به‌عنوان کانون فتنه شناسایی و آن‌ها را تخریب کرد. البته آن حضرت، در موارد بسیاری هم منافقان را نادیده می‌گرفت. نویسنده به‌درستی می‌گوید: در تنش‌های اجتماعی نباید همیشه به فکر برخورد بود. در مواردی نادیده‌گرفتن بهترین راه مقابله است؛ زیرا پافشاری بر چرایی بروز برخی رفتارها ممکن است خاطیان را به طغیان بیشتر سوق دهد.

کتاب حاضر که پایان‌نامۀ مقطع کارشناسی ارشد نویسنده در دانشگاه باقرالعلوم بوده است، تحقیقی روشمند، مستند و درعین‌حال کاربردی به‌شمار می‌آید. گرچه برخی از مواردی که به‌عنوان مدیریت تنش‌ها توسط پیامبر برشمرده می‌شود، دستور وحیانی قرآن بوده و جزء سیرۀ خاص پیامبر اسلام به‌شمار نمی‌آیند، به‌اقتضای عصمت ایشان و برمبنای مدلول «ما ینطق عن الهوی؛ إن هو الا وحیٌ یوحی» این نکته آسیبی به محتوای کتاب وارد نمی‌سازد. جمع‌بندی نویسنده در شیوۀ مدیریت پیامبر این است که ایشان بر پیشگیری متمرکز بوده و سعی داشته‌اند تا در حد امکان از بروز تنش جلوگیری کنند و البته در مواقع پدیدآمدن تنش و درگیری، با قاطعیت به مقابله با آن می‌پرداخته‌اند.

کتاب «رسول خدا(ص) و مدیریت تنش‌های مدینه» تألیف حسین قاضی‌خانی در 200 صفحه از سوی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی منتشر شده است.

 

[1]. جوامع السیرة النبویه، ص13.

نظرات شما
[کد امنیتی جدید]